La gestión de la recarga en la recuperación de acuíferos contaminados por intrusión marina - experiencias en Cataluña (España)
DOI:
https://doi.org/10.21701/bolgeomin.118.especial.009Palabras clave:
estrategias de gestión, gestión de la recarga de acuíferos (recarga artificial), intrusión marina, medidas correctoras, reutilizaciónResumen
Una buena gestión de los acuíferos costeros y, eventualmente, su recuperación, debería procurar la integración de todos los recursos hídricos convencionales (aguas superficiales y subterráneas) y no convencionales (reutilización y desalinización) disponibles con las debidas restricciones medioambientales y socio-económicas del territorio, sobre todo en regiones áridas. Cataluña (España) ha sido un buen ejemplo de degradación de sus acuíferos costeros, pese a las usuales proclamas en cuanto a su rol estratégico, aunque se está produciendo un cambio remarcable. Este artículo presenta formas diferentes de afrontar la intrusión marina en tres acuíferos catalanes, a partir de dos estrategias bien diferenciadas: la aportación de caudales externos para reducir las extracciones del acuífero (Francolí-Gaià) y el aprovechamiento integral de todos los recursos hídricos disponibles, convencionales y no (Delta del Tordera y Delta del Llobregat). Es este último enfoque el que se analiza en el artículo, enfatizando en la recarga artificial o gestión de la recarga mediante balsas y pozos de inyección. El autor actualiza los avances en el campo de la gestión de la recarga de acuíferos, incluyendo el aprovechamiento de aguas depuradas, e intenta plantear los retos pendientes para lograr su implantación rigurosa.
Descargas
Citas
Abarca, E., Vázquez-Suñé, E., Carrera, J., Capino, B., Gámez, D. y Batlle, F. 2006. Optimal design of measures to correct seawater intrusion. Water Resources Research, 42, W09415, doi:10.1029/2005WR004524, 14 pp. https://doi.org/10.1029/2005WR004524
ASCE - American Society of Civil Engineers, 2001. Standard Guidelines for Artificial Recharge of Ground Water. Reston, Virginia (EUA), 106 pp.
Bouwer, H. 2002. Artificial recharge of groundwater, hydrology and engineering. Hydrogeology Journal, 10, 121-142. https://doi.org/10.1007/s10040-001-0182-4
Broholm, M.M., Rügge, K., Tuxen, N., Højberg, A.L., Mosbæk, H. Y Bjerg, P.L. 2001. Fate of herbicides in a shallow aerobic aquifer: A continuous field injection experiment (Vejen, Denmark). Water Resources Research, 37 (12), 3163-3176. https://doi.org/10.1029/2000WR000002
Cazurra, T., Payá Pérez, A., Méndez Iglesias, D., Reig, B. y Adell, A. 2004. Proyecto constructivo de las instalaciones contra la intrusión salina en el acuífero del Baix Llobregat (primera fase). Tecnoambiente, 15-21.
Chittaranjan, R. 2002. Riverbank filtration: understanding contaminant biogeochemistry and pathogen removal. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht y Boston, 268 pp.
Comino, D., Pérez-Paricio, A., Guiteras, N. y Carmona, I. 2006. La incorporación de sistemas de información geográfica en la gestión sostenible del agua subterránea: el SIG integrado de La Tordera. Jornadas sobre las aguas subterráneas en la gestión integrada de los recursos hídricos, Barcelona.
Compte, J. y Cazurra, T. La reutilización de las aguas residuales del Baix Llobregat. www.depurbaix.com
Custodio, E. 1986. Recarga artificial de acuíferos. Boletín de Informaciones y Estudios, nº 45. Servicio Geológico, Ministerio de Obras Públicas y Urbanismo, Madrid (España). 148 pp.
Custodio, E., Isamat, J. y Miralles, J. 1982. Twenty-five years of groundwater recharge in Barcelone (Spain). DVWK Bulletin 11, Artificial Groundwater Recharge. Verlag Paul Parey, Hamburg/Berlin, I: 171-192.
Derksen, J.G.M., Rijs, G.B.J. Y Jongbloed, R.H. 2004. Diffuse pollution of surface water by pharmaceutical products. Water Science and Technology, 49 (3), 213-221. https://doi.org/10.2166/wst.2004.0198
Dillon, P.J. 2005. Future management of aquifer recharge. Hydrogeology Journal, 13, 313-316. https://doi.org/10.1007/s10040-004-0413-6
Dillon, P.J., y Toze, S. 2005. Water quality improvements during Aquifer Storage and Recovery. American Water Works Association Research Foundation, Denver (Colorado, EUA). Report 91056F, 286 pp + 2 CDs.
Dillon, P.J., Pavelic, P., Toze, S., Rinck-Pfeiffer, S., Martin, R., Knapton, A. y Pidsley, D. 2006. Role of aquifer storage in water reuse. Desalination, 188 (1-3), 123-134. https://doi.org/10.1016/j.desal.2005.04.109
Fernández Escalante, A.E., García Rodríguez, M. y Villaroya, F. 2005a. Inventario de experiencias de recarga artificial de acuíferos en el mundo. Tecnologí@ y Desarrollo, Revista de Ciencia, Tecnología y Medio Ambiente. Vol. III, Marzo de 2005, 24 pp. http://www.uax.es/publicaciones/archivos/TECEOC05_001.pdf
Fernández Escalante, A.E., García Rodríguez, M., Villaroya, F. y Montero, J. 2005b. Propuesta de un sistema de indicadores medioambientales para la evaluación de impacto ambiental y seguimiento de actividades de regeneración hídrica mediante recarga artificial de acuíferos (Primera parte: estado-presión). Tecnologí@ y Desarrollo, Revista de Ciencia, Tecnología y Medio Ambiente. Vol. III, Noviembre de 2005, 44 pp. http://www.uax.es/publicaciones/archivos/TECEOC05_004.pdf
Fernández Escalante, A.E., y Cordero Sánchez, R. 2006. Esbozo de una estrategia para acercar la recarga artificial de acuíferos a la población mediante la educación ambiental. Ecosistemas, 2006/1 (http://www.revistaecosistemas.net/pdfs/376.pdf).
Friedler, E. y Lahav, O. 2006. Centralised urban wastewater reuse: what is the public attitude? Water Science & Technology, 54 (6-7), 423-430. https://doi.org/10.2166/wst.2006.605
Greskowiak, J., Prommer, H., Massmann, G., Johnston, C.D., Nützmann, G. y Pekdeger, A. 2005. The impact of variably saturated conditions on hydrogeochemical changes during artificial recharge of groundwater. Applied Geochemistry, 20 (7), 1409-1426. https://doi.org/10.1016/j.apgeochem.2005.03.002
Grünheid, S., Amy, G. y Jekel, M. 2005. Removal of bulk dissolved organic carbon (DOC) and trace organic compounds by bank filtration and artificial recharge. Water Research, 39 (14), 3219-3228. https://doi.org/10.1016/j.watres.2005.05.030
Heberer, T. 2002. Tracking pharmaceutical residues from municipal sewage to drinking water. Journal of Hydrology, 266 (3-4), 175-189. https://doi.org/10.1016/S0022-1694(02)00165-8
Jordana, S., Vilanova, E., Guimerà, J., Niñerola, J.M. e Ibáñez, X. 2005. Sistemática empleada para la evaluación del riesgo de incumplimiento de objetivos medioambientales de la directiva marco del agua. Masas de agua subterránea de las Cuencas Internas de Cataluña. Jornadas Internacionales: De la toma de datos y la realización de modelos de agua subterránea a la gestión integrada. Alicante, AIH-GE.
Massmann, G., Knappe, A. y Pekdeger, A. 2004. Investigating the influence of treated sewage in groundand surface water using wastewater indicators in Berlin, Germany. Acta hydrochimica et hydrobiologica, 32 (4-5), 336-350. https://doi.org/10.1002/aheh.200400543
Massmann, G., Greskowiak, J., Dünnbier, U., Zuehlke, S., Knappe, A. y Pekdeger, P. 2006. The impact of variable temperatures on the redox conditions and the behaviour of pharmaceutical residues during artificial recharge. Journal of Hydrology, 328 (1-2), 141-156. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2005.12.009
Maxwell, R. M., Welty, C., Thompson, A. F.B. 2003. Streamline-based simulation of virus transport resulting from long term artificial recharge in a heterogeneous aquifer. Advances in Water Resources, 26 (10), 1075-1096. https://doi.org/10.1016/S0309-1708(03)00074-5
Murillo, J.M. 1996. Planes y proyectos del ITGE sobre recarga de acuíferos con aguas residuales. Experiencias desarrolladas hasta el presente. Jornadas Técnicas XXX Aniversario del Curso Internacional de Hidrología Subterránea, Barcelona.
Murillo, J.M. 2005. Los modelos de uso conjunto en la recuperación medioambiental de los sistemas hídricos. Jornadas Internacionales: De la toma de datos y la realización de modelos de agua subterránea a la gestión integrada. Alicante, AIH-GE.
Pavelic, P., Dillon, P.J. y Nicholson, B.C. 2006a. Comparative evaluation of the fate and disinfection byproducts at eight aquifer storage and recovery sites. Environmental Science & Technology, 40, 501-508. https://doi.org/10.1021/es050768p
Pavelic, P., Dillon, P.J., Barry, K.E. y Gerges, N.Z. 2006b. Hydraulic evaluation of aquifer storage and recovery (ASR) with urban stormwater in a brackish limestone aquifer. Hydrogeology Journal, 14, 1544-1555. https://doi.org/10.1007/s10040-006-0078-4
Pérez-Paricio, A. y Carrera, J. 1999. Clogging Handbook. EU Project on artificial recharge of groundwater. Contrato ENV4-CT95-0071. No publicado, archivo en formato PDF. Universidad Politécnica de Cataluña, Barcelona.
Pérez-Paricio, A. 2001. Integrated modelling of clogging processes in artificial groundwater recharge. Tesis doctoral, Universidad Politécnica de Cataluña, Barcelona. Publicada en Internet, con ISBN 84-699-5521-7. Dirección: http://www.tdx.cesca.es/TDX-0629101-083346/
Prommer, H., y Stuyfzand, P.J. 2005. Identification of temperature- dependent water quality changes during a deep well injection experiment in a pyritic aquifer. Environmental Science and Technology, 39 (7), 2200-2209. https://doi.org/10.1021/es0486768
SJRWMD y Pyne, R.D.G. 2004. Aquifer Storage and Recovery (ASR) Issues and Concepts. Artículo elaborado por the St. Johns River Water Management District en asociación con R.D.G. Pyne. Septiembre de 2004, 34 pp.
Pyne, R.D.G. 2005. Aquifer storage recovery: a guide to groundwater recharge through wells. Second edition. Lewis Publishers. 620 pp.
Schijven, J.F., Medema, G., Vogelaar, A.J. y Hassanizadeh, S.M. 2000. Removal of microorganisms by deep well injection. Journal of Contaminant Hydrology, 44 (3-4), 301-327. https://doi.org/10.1016/S0169-7722(00)00098-X
Sheng Z. 2005. An aquifer storage and recovery system with reclaimed wastewater to preserve native groundwater resources in El Paso, Texas. Journal of Environmental Management, 75 (4), 367-377. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2004.10.007
Torras, B., Puigserver, D. y Pérez-Paricio, A. 2006. Gestió de les aigües subterrànies al Camp de Tarragona. Elaboració i aplicació d'un Plà d'Ordenació d'Extraccions. Jornadas sobre las aguas subterráneas en la gestión integrada de los recursos hídricos, Barcelona.
Toze, S. 2006. Water reuse and health risks - real .vs. perceived. Desalination, 187, 41-51. https://doi.org/10.1016/j.desal.2005.04.066
Vanderzalm, J.L., Le Gal La Salle, C. y Dillon, P.J. 2006. Fate of organic matter during aquifer storage and recovery (ASR) of reclaimed water in a carbonate aqüífer. Applied Geochemistry, 21, 1204-1215. https://doi.org/10.1016/j.apgeochem.2006.02.022
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
© CSIC. Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.
Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional ” (CC BY 4.0). Consulte la versión informativa y el texto legal de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.
No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.







